I. Historia ratownictwa medycznego

Wstęp

Nowoczesne ratownictwo medyczne to nowa dyscyplina, istniejąca od około 35 lat. Aby zrozumieć, czym jest ratownictwo medyczne i w jakim kierunku zmierza, trzeba znać jego korzenie. Stany Zjednoczone przechodzą najbardziej dynamiczne zmiany w dziedzinie ratownictwa medycznego i są światowym liderem w zakresie wprowadzania modeli i standardów ratownictwa medycznego. Nowoczesne ratownictwo medyczne nie powstało jednak w Stanach Zjednoczonych. Zanim nastały lata sześćdziesiąte, ratownictwo medyczne na Zachodzie wyglądało wszędzie podobnie. Aby zapewnić podstawy strukturalne do przeprowadzenia analizy ewolucji ratownictwa medycznego, jej historię podzielono na okres wczesny i współczesny. W okresie wczesnym opisana jest ogólna ewolucja ratownictwa medycznego, a w miarę możliwości wspomniane są konkretne osiągnięcia poszczególnych krajów. Okres współczesny zaczyna się od podstaw naukowych reanimacji w połowie lat pięćdziesiątych.

Okres wczesny

Z historycznego punktu widzenia, ewolucja ratownictwa medycznego odbywała się równolegle do konfliktów zbrojnych. W starożytnej Grecji i w starożytnym Rzymie transportowano rannych z pola bitwy. Historia sugeruje nawet, że Cezar miał lekarzy polowych, którzy zajmowali się rannymi. Jednak stworzenie pierwszego systemu przedszpitalnego w 1797 r. przypisuje się głównemu lekarzowi Napoleona. Baron Dominique-Jean Larrey zorganizował system segregacji medycznej i transportu, aby skutecznie radzić sobie z rannymi podczas bitwy.
Doświadczenie zdobyte podczas leczenia rannych w trakcie konfliktów wojskowych pogłębiło stan wiedzy i posunęło naprzód leczenie ran, złamanych kończyn i infekcji. Wojna przyspieszyła również doskonalenie kwestii organizacyjnych, takich jak transport i segregacja rannych. Uważa się, że podczas drugiej wojny światowej podjęto pierwsze zorganizowane działania w celu ratowania życia rannych żołnierzy i osiągnięto w tym zakresie pewne sukcesy. Pomiędzy drugą wojną światową a wojną w Wietnamie czas od momentu zranienia do uzyskania pomocy medycznej znacznie się skrócił. Podczas wojny koreańskiej rannych przewożono śmigłowcami, a jednostki MASH (Mobilny Wojskowy Szpital Chirurgiczny) organizowano bliżej linii frontu, aby skrócić czas dostępu do ostatecznego leczenia.
Środowisko cywilne zawsze pozostawało w tyle za doświadczeniem wojskowym w zakresie przedszpitalnego leczenia urazów. Dopiero w drugiej połowie XIX w. w Stanach Zjednoczonych i w Europie zaczęły powstawać cywilne systemy ratownictwa. Pierwsze miejskie służby ratownictwa medycznego były do siebie bardzo podobne i ledwie wykraczały poza zaimprowizowany transport. Pierwsze ambulanse musiały przezwyciężyć stygmat „czarnych Marii”, podobnych do nich pojazdów do przewożenia pacjentów z chorobami zakaźnymi. Pod koniec XIX w. wybuchła rewolucja przemysłowa, niosąc ze sobą nowe, traumatyczne rodzaje urazów spowodowanych przez maszyny i industrializację. Rewolucja przemysłowa wywołała zapotrzebowanie na leczenie przedszpitalne, ale przyniosła również technologię umożliwiającą szybsze przewożenie pacjentów do szpitali. Pod koniec XIX w. powstały różne rodzaje ambulansów ciągniętych przez konie, a później zmotoryzowanych, z silnikami napędzanymi paliwem. Pierwsze służby ratownictwa medycznego w Stanach Zjednoczonych powstały na przestrzeni kilku miesięcy. W 1865 r. powstała przyszpitalna służba pogotowia w Cincinnati, a w 1866 r. Edward Dalton, lekarz medycyny i inspektor sanitarny przy Miejskiej Radzie Zdrowia założył wspólnie ze szpitalem Bellevue miejskie pogotowie ratunkowe w Nowym Jorku46.
Nowojorskie pogotowie ratunkowe miało charakter przyszpitalnej służby ratownictwa medycznego, co było wówczas powszechne w wielu amerykańskich i europejskich miastach. System ratownictwa korzystał z komunikacji telegraficznej i telefonicznej pomiędzy policją a szpitalami oraz ze skrzynek alarmowych podłączonych do oddziałów straży pożarnej powiązanych ze szpitalami. Gdy szpital odbierał alarm, dźwięk dzwonka wzywał chirurga, kierowcę i odźwiernego do stawienia się na wezwanie do nagłego wypadku. Karetki były wyposażone w wyjmowane łóżko, nosze, poduszki, koce oraz różne artykuły medyczne i chirurgiczne, między innymi łupki, bandaże i różne leki. Po zbadaniu pacjenta pogotowie miało dwa wyjścia: zawieźć go do szpitala lub odwieźć do domu (albo zostawić w domu). W każdym z tych przypadków chirurg-ratownik prowadził rejestr, w którym odnotowywał godzinę wezwania, wyjazdu, przyjazdu na miejsce, odjazdu i wszelkie inne szczegóły, których mógłby potrzebować sąd. Choć te wczesne początki można określić co najwyżej jako prymitywną filozofię szybkiego przewozu ofiary do szpitala, to dokumentacja potrzebna w celu zabezpieczenia się przed ewentualnym postępowaniem sądowym stanowiła pierwsze przejawy kontroli jakości.
W tym samym czasie systemy ratownictwa medycznego zaczęły się rozwijać w Szkocji i w Polsce. W 1882 r. w Glasgow powstało Towarzystwo Ratownictwa Medycznego im. św. Andrzeja (St. Andrew’s Ambulance Association). Celem towarzystwa było przewożenie chorych i rannych oraz udzielanie pacjentom pomocy medycznej104.
W 1887 r. dr Mundi utworzył w Polsce Towarzystwo Ratunkowo-Ochotnicze59. Potrzeby istnienia takiej organizacji nie dostrzegano aż do czasu pożaru teatru Ring w Wiedniu w 1881 r. Z powodu złej organizacji i nieprzygotowania w pożarze zginęło 386 osób. Dr Mundi był świadkiem tej tragedii i to zmobilizowało go ostatecznie do powołania towarzystwa.
W 1891 r. w Krakowie, przy pomocy doktora Mundi, powstała pierwsza stacja pogotowia ratunkowego w Polsce. Wkrótce powstały stacje pogotowia w innych polskich miastach: we Lwowie w 1893 r., w Warszawie w 1897 r., w Łodzi w 1899, w Wilnie w 1902 r., w Lublinie w 1917 r. i w Poznaniu w 1928 r. Stacje pogotowia ratunkowego ewoluowały w zależności od miejscowych warunków i potrzeb miasta59.
Za ojca polskiego ratownictwa medycznego można uznać doktora Józefa Zawadzkiego. Dr Zawadzki uważał, że aby system ratownictwa medycznego mógł prawidłowo funkcjonować, powinien być niezależny od samorządu lokalnego i mieć swoją własną osobowość prawną. Dr Zawadzki uważał również, że najbardziej ekonomiczną i funkcjonalną drogą rozwoju systemu ratownictwa medycznego jest związanie go ze strażą pożarną. Mówił: „każda społeczność miejska i wiejska powinna mieć odpowiednio przeszkolony personel i wyposażenie w pobliżu remizy strażackiej”59.

Tabela 1: Wczesna historia ratownictwa medycznego

Źródło: Opracowano na podstawie „EMS agenda for the Future” (Plan przyszłych działań w zakresie ratownictwa medycznego)

Współczesne ratownictwo medyczne

Poważniejsze zmiany w cywilnej opiece przedszpitalnej nastąpiły dopiero w latach sześćdziesiątych XX w. i korzystały z badań przeprowadzonych w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. Wcześniej pacjent nie miał praktycznie żadnej szansy na przeżycie w przypadku zatrzymania akcji serca w szpitalu, a co dopiero poza szpitalem. Zasadniczo organizowanie opieki przedszpitalnej uznawano wówczas za stratę czasu, jako że pacjent i tak musiał przyjechać do szpitala 46. Stan wiedzy medycznej nie był wystarczający do tego, by możliwe było udzielanie pacjentom pomocy przedszpitalnej, podobnie niewystarczające było przygotowanie szpitali.

Nauka resuscytacji

Jedną z najważniejszych funkcji ratownictwa medycznego jest resuscytacja. Systemy ratownictwa w poszczególnych krajach różnią się pod względem struktury, jednak od nowoczesnego systemu ratownictwa medycznego oczekuje się zdolności do ratowania życia osób, u których doszło do zatrzymania akcji serca. Odzwierciedlają to liczne badania nad pozaszpitalnym zatrzymaniem akcji serca26, 109, 128. Jednak wykorzystywane dziś techniki i procedury reanimacji nie istnieją od zawsze. Dopiero pomiędzy 1954 a 1960 r. powstały podstawy medycyny resuscytacyjnej. Badania przeprowadzone przez Elama i in. 34 w 1954 r. oraz Safara i in.100 w 1958 r. zapewniły podstawy naukowe dla sztucznego oddychania. Badanie Kouwenhovena60 opublikowane w 1960 r. opisało pozytywne efekty pośredniego masażu serca u osób, u których doszło do zatrzymania akcji serca. Rok później połączono oddychanie usta-usta z masażem serca, w ten sposób powstała resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO). Zastosowanie resuscytacji krążeniowo-oddechowej przy defibrylacji opisane w New England Journal of Medicine w 1956 r. przez Zolla i in.135 znacznie zwiększyło szanse przeżycia w przypadku zatrzymania akcji serca.

Lata sześćdziesiąte XX w.

W 1960 r. nastąpił gwałtowny rozwój ratownictwa medycznego. Seria niepowiązanych ze sobą wydarzeń na dwóch kontynentach dała impuls do powstania współczesnego ratownictwa medycznego. Na początku lat sześćdziesiątych, w 1960 r. wynaleziono resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO). Wprowadzenie resuscytacji krążeniowo-oddechowej nie wywołało rewolucji w zakresie pomocy przedszpitalnej dla chorych na serce w Stanach Zjednoczonych, pomimo tego, że narastała epidemia zatrzymań akcji serca i choroby wieńcowej. Nacisk kładziono wówczas na zagrożenie ze strony wypadków drogowych. W 1960 r. prezydent Kennedy stwierdził: „wypadki drogowe stanowią jeden z największych, a być może nawet największy problem w krajowym systemie zdrowia publicznego”33.
Przyjmuje się, że przedszpitalna pomoc kardiologiczna narodziła się w Belfaście w Irlandii. W kwietniu 1964 r. reanimowano z powodzeniem starszego mężczyznę z migotaniem komór przed Royal Victoria Hospital w Belfaście. Chociaż odnotowano inne udane resuscytacje przeprowadzone w szpitalu, to na szpitalny oddział przypadków nagłych wiele osób przybywało martwych. Personel oddziału doszedł do wniosku, że w przypadku ostrego zawału mięśnia sercowego, czynnikiem decydującym o przeżyciu pacjenta jest czas, i że jedynym możliwym rozwiązaniem jest przyjazd do pacjenta z pomocą kardiologiczną.
W dn. 1 stycznia 1966 r. w Belfaście dzięki grantowi z Brytyjskiej Fundacji na rzecz Serca (British Heart Foundation) powstała Mobilna Jednostka Pomocy Kardiologicznej (Mobile Cardiac Care Unit – MCCU). W tej karetce reanimacyjnej jeździł lekarz i pielęgniarka i była ona wyposażona tak samo jak szpitalny oddział kardiologiczny. 5 sierpnia 1967 r. w czasopiśmie Lancet opublikowano wnioski z realizowanego w Belfaście projektu, który objął 312 pacjentów w okresie piętnastu miesięcy88. Koncepcja mobilnej jednostki pomocy kardiologicznej opublikowana przez Lancet wywołała spory oddźwięk i w ciągu dwóch lat podobne programy zaczęto wprowadzać w innych krajach, takich jak Irlandia Północna, Wielka Brytania, Australia i Stany Zjednoczone.
Kiedy w Belfaście realizowano projekt MCCU, Stany Zjednoczone zajmowały się kwestią wypadków drogowych. Prezydent Johnson, idąc w ślad za swoim poprzednikiem, stwierdził w swoim orędziu o stanie państwa z 1966 r., że zaproponuje ustawę o bezpieczeństwie ruchu drogowego. W 1966 r. Krajowa Akademia Nauk / Krajowa Rada Badawcza opublikowały białą księgę Accidental Death and Disability: The Neglected Disease of Modern Society  („Wypadki jako przyczyna zgonów i niepełnosprawności: Lekceważona choroba współczesnego społeczeństwa”), dotyczącą bezsensownych śmierci na amerykańskich autostradach oraz niskiego poziomu przedszpitalnej pomocy medycznej dla ofiar wypadków samochodowych115.
9 września 1966 r. weszła w życie krajowa ustawa o bezpieczeństwie drogowym (National Highway Safety Act). Ustawa przewidywała finansowanie programów bezpieczeństwa drogowego we wszystkich stanach ze środków Departamentu Transportu. Przeznaczono około 140 mln dolarów na doskonalenie pomocy w nagłych przypadkach. Dzięki środkom przewidzianym w tej ustawie na szkolenie personelu ratowniczego opracowano pierwszy program nauczania dla techników-ratowników (Emergency Medical Technicians – EMTs).
Po opublikowaniu przez Lancet wyników projektu MCCU w Belfaście czasopismo Time wydrukowało w dn. 1 września 1967 r. artykuł, w którym napisano:
„... większość ataków serca zdarza się w domu. Zazwyczaj przewiezienie pacjenta w odpowiednio wyposażone miejsce trwa godzinami, choć najważniejszych jest kilka pierwszych minut i godzin po zawale serca. Najlepsi amerykańscy lekarze rządowi uważają, że przynajmniej w przypadku jednego pacjenta, który przeszedł w przeszłości zawał serca, a mianowicie prezydenta Lyndona Johnsona, sprzęt powinien zostać zainstalowany w jego domu – w Białym Domu. Ponieważ nie możemy tego zapewnić wszystkim, alternatywą jest szybkie przewiezienie sprzętu do pacjenta”.

Publikacje w czasopismach Lancet i Time dały impuls do rozwoju przedszpitalnej pomocy kardiologicznej w Stanach Zjednoczonych.

Ratownicy medyczni (paramedics) w Stanach Zjednoczonych

W 1968 r. William Grace stworzył pierwszy program w Stanach Zjednoczonych przy szpitalu St. Vincent’s w Nowym Jorku. Korzystając ze środków z grantu federalnego, Grace kupił wyposażenie i zatrudnił kierowcę i asystenta, lekarza, rezydenta, pielęgniarkę, technika EKG oraz obserwatorkę – uczennicę szkoły pielęgniarskiej. System został zaprojektowany w taki sposób, że wszystkie telefony od osób uskarżających się na ból w klatce piersiowej otrzymane przez dyspozytornię policyjną 911 były przekazywane do szpitala St. Vincent’s. Załoga ambulansu dostawała wezwanie na pager i miała 4 i pół minuty na zabranie sprzętu i dostanie się do ambulansu niezależnie od tego, w którym miejscu szpitala się znajdowała.
W Stanach Zjednoczonych szybko stwierdzono, że koncepcja jednostki ratownictwa kardiologicznego z udziałem lekarzy nie była efektywna. Program rozpoczęty w Nowym Jorku przez Grace’a nie przystawał do koncepcji czasu jako krytycznego czynnika przeżycia w przypadku zatrzymania akcji serca, uznano go również za nieopłacalny.
W 1969 r. na przestrzeni kilku miesięcy zorganizowano pięć niezależnych od siebie programów z zakresu ratownictwa medycznego. Do opracowania tych programów wykorzystano istniejący personel i istniejące zasoby. Programy w Miami, Seattle, Los Angeles i Columbus powstały na bazie istniejących służb ratownictwa medycznego przy straży pożarnej. System w Portland wykorzystał istniejącą prywatną służbę ratowniczą, a pogotowie ratunkowe przy jednostce policji w hrabstwie Nassau w Nowym Jorku przeprowadzało szkolenia dla ratowników medycznych.
Programy w Miami i w Seattle zasługują na wyróżnienie ze względu na swój dodatkowy wkład w rozwój koncepcji systemu ratownictwa medycznego. Dr Eagen Nagel przeszkolił w 1966 r. strażaków z Miami w zakresie przeprowadzania RKO. Próby resuscytacji nie przynosiły oczekiwanych wyników, a dr Nagel bezskutecznie próbował wprowadzić defibrylatory do stosowania przez strażaków. W oparciu o wiadomości o programie realizowanym w Belfaście, w 1967 r. dr Nagel zaczął gromadzić dane telemetryczne o EKG pacjentów, którym strażacy udzielali pomocy w terenie. W 1969 r. rozpoczęła się w Miami realizacja programu z zakresu ratownictwa medycznego, który wykorzystywał dane telemetryczne o EKG oraz prezentację umiejętności strażaków w zakresie udzielania pomocy przedszpitalnej.
Osiągnięcia programu z zakresu ratownictwa medycznego w Seattle nie ograniczały się do udzielania przez wykwalifikowany personel pomocy osobom, u których doszło do zatrzymania akcji serca. Naczelnik straży pożarnej w Seattle, pan Vickery, wpadł na pomysł przeszkolenia obywateli w zakresie RKO, co miało zwiększyć szansę osób, u których dochodzi do zatrzymania akcji serca poza terenem szpitala. Był to nowatorski pomysł, jeżeli wziąć pod uwagę fakt, że we wczesnych latach sześćdziesiątych RKO była uważana za „procedurę medyczną”, którą przeprowadzać mogli tylko lekarze. W 1965 r. przekwalifikowano RKO na „procedurę stosowaną w nagłych przypadkach”, przeprowadzaną przez lekarzy, pielęgniarki i przeszkolony personel karetek pogotowia. W 1972 r. American College of Physicians zarekomendował podczas swojego dorocznego spotkania przeszkolenie jak największej liczby osób w zakresie RKO. Rok później takie samo zalecenie usłyszano podczas narodowej konferencji AHA. Program przeszkolenia obywateli Seattle w zakresie RKO, nazwany Medic 2, rozpoczął się w 1972 r. W ciągu 25 lat przeszkolono ponad 600 tys. obywateli. Program ratownictwa medycznego w Seattle zyskał sławę dzięki niezwykle wysokiemu odsetkowi pacjentów przeżywających zatrzymanie akcji serca poza szpitalem i uważany jest za jeden z najlepszych programów ratownictwa medycznego na świecie33.
Od lat siedemdziesiątych XX w. do dziś
W 1973 r. Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił ustawę o systemie służb ratownictwa medycznego, która zapewniła finansowanie rozwoju regionalnych systemów ratownictwa medycznego i wytyczne w tym zakresie. 15 obowiązkowych elementów systemu ratownictwa medycznego przewidzianych w ustawie stanowiło pierwsze kryteria rozwoju systemów ratownictwa medycznego, jakie kiedykolwiek opublikowano w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie. Finansowanie zapewnione przez ustawę o systemie służb ratownictwa medycznego z 1973 r. zakończono w 1981 r. Od tej pory środki zapewniano poprzez system ramowych grantów z publicznego funduszu zdrowia dla poszczególnych stanów, które uczyniono odpowiedzialnymi za organizację systemów ratownictwa medycznego na obszarach objętych swoją jurysdykcją. W latach osiemdziesiątych wprowadzono poprawki do programów nauczania dla techników-ratowników oraz ratowników medycznych. Po opublikowaniu w 1979 r. opracowania „Systems of Trauma Care: a study of two counties” (System opieki pourazowej – studium dla dwóch hrabstw) 129 dla systemu ratownictwa medycznego kluczową kwestią stało się opracowanie systemu opieki pourazowej.
Inną istotną kwestią dla systemu ratownictwa medycznego stały się w latach osiemdziesiątych automatyczne defibrylatory zewnętrzne (AED). Zastosowanie AED przez techników-ratowników oraz przez osoby niebędące pracownikami medycznymi napotykało na te same przeszkody, co piętnaście lat wcześniej RKO. Dziś umiejętność posługiwania się defibrylatorami AED uznaje się za podstawową umiejętność w zakresie podtrzymania życia.
            Po dwudziestu pięciu latach, które upłynęły od realizacji projektu w Belfaście, oraz mimo pojawienia się licznych publikacji na temat efektów pomocy udzielanej w przypadkach zatrzymania akcji serca poza szpitalem, porównanie ze sobą skuteczności systemów ratownictwa medycznego w granicach jednego kraju było zadaniem niewykonalnym. Co więcej, niemożliwe było porównanie wyników uzyskiwanych w różnych krajach. Trudności w porównywaniu różnych systemów wynikały z niejednolitości definicji. Wreszcie, w 1991 r., podczas konferencji w norweskim opactwie Utstein, opracowano wzorzec z Utstein, służący do opisywania przypadków zatrzymania akcji serca poza szpitalem93. Ujednolicone definicje i format badawczy, jakie zapewniła metoda z Utstein, po raz pierwszy umożliwiły porównanie danych o przypadkach zatrzymania akcji serca poza szpitalem z różnych systemów ratownictwa medycznego oraz wskazanie najbardziej skutecznych systemów ratownictwa medycznego. W Europie i w Stanach Zjednoczonych powstały liczne publikacje wykorzystujące ten styl raportowania. W Polsce nie powstały żadne publikacje, które wykorzystywałyby wzorzec z Utstein.
System raportowania wykorzystujący wzorzec z Utstein stanowił pierwszą opublikowaną próbę ujednolicenia terminologii związanej z ratownictwem medycznym, dotyczył jednak tylko wąskiego aspektu ratownictwa medycznego, jakim jest zatrzymanie akcji serca. Narodowa Administracja Bezpieczeństwa Drogowego (National Highway Traffic Safety Administration) Stanów Zjednoczonych opublikowała w 1993 r. 81 definicji związanych z ratownictwem medycznym. Ujednolicone definicje stanowiły próbę udoskonalenia zarządzania jakością systemów ratownictwa medycznego oraz pozwalały na dokonywanie porównań pomiędzy poszczególnymi agencjami w celu wskazania najbardziej opłacalnych modeli ratownictwa medycznego. Konieczność wprowadzenia zmian na lepsze w ratownictwie medycznym wynikała z coraz większej presji ze strony sektora ubezpieczeń zdrowotnych.
            W latach dziewięćdziesiątych Wielka Brytania walczyła również z reformą finansowania służby zdrowia. W 1990 r. Narodowa Służba Zdrowia Wielkiej Brytanii (National Health Service) wprowadziła pakiet reform47. Pakiet ten pozwolił Szkockiemu Pogotowiu Ratunkowemu (Scottish Ambulance Service – SAS) uzyskać w 1995 r. status funduszu102. W ciągu pięciu lat, od 1990 do 1995 r. reformy w SAS uczyniły je największym systemem ratownictwa medycznego w Europie.
            Zmiany w polskim systemie ratownictwa medycznego zapoczątkowane zostały w 1991 r., kiedy na akademiach medycznych wprowadzono zakłady medycyny katastrof. Nazwa zakładu medycyny katastrof nie odzwierciedlała dokładnie jego celów dydaktycznych, ponieważ zajmował on się w ramach podstawowego programu nauczania wypadkami masowymi i klęskami żywiołowymi, ale również przedszpitalną pomocą medyczną. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych zakłady te przemianowano na zakłady medycyny ratunkowej i medycyny katastrof lub po prostu zakłady medycyny ratunkowej. Oczekuje się, że zakłady te staną się ośrodkami akademickimi dla nowo powstających w całym kraju wydziałów ratownictwa.
            Medycynę ratunkową zawsze kojarzono ze środowiskiem pozaszpitalnym, ponieważ do niedawna nie istniał w Polsce żaden wydział ratownictwa. Sprawy związane z ratownictwem medycznym omawiano w latach dziewięćdziesiątych podczas Zimowych Szkół Medycyny Ratunkowej organizowanych przez Wrocławską Akademię Medyczną oraz Międzynarodowego Forum Medycyny Ratunkowej organizowanego przez Akademię Medyczną im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Te dwa coroczne spotkania służyły jako forum do prezentacji badań i koncepcji oraz nawiązywania kontaktów w celu zapewnienia rozwoju ratownictwa medycznego oraz medycyny ratunkowej w Polsce. Dzięki dalekowzroczności osób, które organizowały te dwie konferencje i w nich uczestniczyły, specjalizacja kliniczna w zakresie medycyny ratunkowej stała się w maju 1998 r. rzeczywistością i rozpoczęła się reforma przedszpitalnej pomocy medycznej.
Wnioski:
Badania Elama, Kouwenhovena, Safara i Zolla zapewniły wiedzę medyczną konieczną do rozwoju przedszpitalnego ratownictwa kardiologicznego. Wczesne zmiany w nowoczesnym systemie ratownictwa umożliwiła dalekowzroczność niewielkiej grupy wizjonerów, którzy zdecydowali się zerwać z tradycyjnym modelem medycznym, w którym szpital stanowi centrum wszelkiej opieki zdrowotnej. Historia ratownictwa medycznego pokazuje, że projektowanie systemu ratownictwa medycznego składa się z jasno określonych i istotnych etapów, do których należą:

1. rozpoznana potrzeba publiczna
2. wsparcie polityczne
3. pomoc finansowa
4. zapewnienie jakości

W ostatnim dziesięcioleciu ujednolicenie terminologii i lepsze metody badawcze pozwoliły pogłębić naszą wiedzę o projektowaniu systemów ratownictwa medycznego. Wciąż jeszcze brak jest jednak wystarczających danych o ratownictwie medycznym, dowodzących jego skuteczności. W ciągu następnej dekady ewolucja systemów ratownictwa medycznego musi zmierzać w kierunku integracji z systemem opieki zdrowotnej.

Tabela 2: Współczesna historia ratownictwa medycznego

Źródło: Opracowano na podstawie „EMS agenda for the Future” (Plan przyszłych działań w zakresie ratownictwa medycznego)